Geschiedenis van Pameijer

In het Rotterdam van de jaren twintig is de moderne tijd volop zichtbaar. De stad groeit snel en de economie bloeit. Tegelijkertijd bestaat er een grote groep mensen die nauwelijks profiteert van deze ontwikkelingen: mensen met psychische problemen en mensen met een verstandelijke beperking. Zij leven vaak langdurig in psychiatrische inrichtingen, ver van het gewone leven. Afwijkend gedrag wordt in de snel industrialiserende samenleving steeds minder geaccepteerd. Opsluiting en afzondering gelden als vanzelfsprekende antwoorden.

De Rotterdamse psychiater dr. J.H. Pameijer gelooft dat mensen niet opgesloten hoeven te worden, maar juist ondersteuning in hun eigen omgeving nodig hebben. Hij richt de Buitendienst van Maasoord op, bedoeld voor voor- en nazorg aan (ex-)patiënten. 

De Buitendienst bezoekt mensen thuis, praat met families en kijkt samen wat nodig is om verder te komen. Dat lijkt nu heel normaal, maar was toen vernieuwend. Deze aanpak zorgt ervoor dat mensen zich gezien voelen en niet opnieuw in de problemen raken. Het idee dat zorg begint bij echt contact maken loopt als een rode draad door de rest van de eeuw.

In de jaren 30 groeit de vraag naar goede voor- en nazorg (steun vóór en na een opname). De Buitendienst doet honderden huisbezoeken en helpt bij problemen thuis, geldzaken en het vinden van werk. Het blijft echter moeilijk om mensen een passende baan te geven, vooral tijdens de economische crisis. Werkgevers zijn voorzichtig en mensen hebben soms te weinig vertrouwen om zelfstandig verder te gaan. Daarnaast zijn de stigma’s rondom mensen met een beperking hardnekkig. 

Toch blijven de opnames  groeien, wat zorgt voor een fundamentele omslag. Voor het eerst wordt structureel ingezet op begeleiding buiten de muren van de inrichting, zodat mensen weer kunnen meedoen in de samenleving. Deze gedachte is ook nu nog heel belangrijk. Op de onderstaande foto zie je een medewerker bij de auto waarmee hij huisbezoeken voor de buitendienst aflegt. 

Tegenwoordig helpt Pameijer mensen om weer werkervaring op te doen, zodat ze kunnen groeien en sterker worden. Een mooi voorbeeld hiervan is het verhaal van John, die bij het Maritiem Museum begon als vrijwilliger en dankzij zijn talent en inzet uiteindelijk een betaalde baan kreeg. 

In 1938 opent Pameijer de eerste werkinrichting. Dit is een plek waar mannen in een rustige omgeving kunnen werken aan hun herstel. Ze maken meubels, repareren schoenen of doen ander praktisch werk, zoals werken in de weefkamer. Het belangrijkste doel is niet productie, maar het vinden van rust, ritme en zelfvertrouwen. Tijdens de oorlog blijkt de werkinrichting ook een veilige plek waar mensen steun vinden bij elkaar. Werk is niet alleen  om geld mee te verdienen, maar het helpt vooral om je sterk en nuttig te voelen. 

Het idee dat werken en leren helpen bij herstel, is vandaag de dag nog steeds belangrijk. Een modern voorbeeld hiervan zijn de brancheopleidingen. Mensen die ondersteuning krijgen van Pameijer kunnen een erkend mbo‑diploma behalen in bijvoorbeeld groen of facilitair werk. Ze leren één dag per week theorie en oefenen de rest van de week op hun werkplek. 

Na de oorlog volgt de periode van wederopbouw. De aandacht voor sociale werkvoorziening groeit, mede door de terugkeer van gewonde en invalide soldaten. In 1950 wordt de Gemeentelijke Sociale Werkvoorziening ingevoerd. Gemeenten krijgen een belangrijke rol bij het organiseren van werk voor mensen met een beperking. Dit sluit aan bij de ambities van Pameijer, maar brengt ook nieuwe eisen met zich mee. De spanning tussen zorg en productiviteit wordt voelbaar. Het wegvallen van de Buitendienst zorgt ervoor dat Pameijer haar werkzaamheden gaat verbreden. Door nieuwe landelijke regelingen ontstaat er een stevige basis om mensen langdurig te ondersteunen. Er komen meer werkplaatsen, woonvoorzieningen en mogelijkheden voor begeleiding. De eerste werkplaats opent in 1960, deze is te zien op de foto. Tegelijk blijft de vraag bestaan hoe zorg persoonlijk kan blijven in een steeds groter systeem.

In de jaren zestig verandert de organisatie Pameijer sterk. Het werk wordt professioneler en hoort voortaan bij de sociale werkvoorziening van de gemeente. De nadruk komt te liggen op productie en prestaties. Werknemers krijgen loon en er gelden duidelijke regels. Door fusies groeit de organisatie uit tot de Dr. J.H. Pameijer Vereniging. Deze verandering heeft ook nadelen. Niet iedereen kan voldoen aan de hoge eisen. Vooral mensen met een zwaardere beperking vallen buiten de boot. Binnen de organisatie ontstaat twijfel: is werk wel voor iedereen geschikt?

Ondertussen verandert de samenleving. In 1968 komt de Algemene Wet Bijzondere doelgroepen, waardoor langdurige zorg voor mensen met een beperking een recht wordt. Zorg hoeft niet meer afhankelijk te zijn van liefdadigheid of werk. Het wordt een taak van de hele maatschappij. Voor Pameijer betekent dit veel. In 1970 gaan de werkplaatsen naar de gemeente Rotterdam. De organisatie richt zich daarna op andere vormen van ondersteuning, zoals dagbesteding en wonen.

Op initiatief van ouders opent in 1966 het kinderdagverblijf Myosotis, te zien op onderstaande foto. Met plaats voor zestig kinderen met een zwaardere beperking in de leeftijd van 4 tot 18 jaar, omdat bestaande zorg niet genoeg biedt voor mensen met een zware beperking. Leren door te doen wordt de standaard.

Vanaf de jaren ‘70  worden veel nieuwe voorzieningen gebouwd. Er komen dagverblijven voor volwassenen met een verstandelijke beperking. Daar krijgen zij structuur, kunnen ze zich ontwikkelen en hebben ze contact met anderen. Ze doen activiteiten zoals huishoudelijk werk, handvaardigheid, licht productiewerk en sport en spel. De begeleiding richt zich vooral op hun groei en ontwikkeling.

Ook ontstaan er nieuwe woonvormen voor verschillende groepen. Voor mensen met psychiatrische problemen komen er huizen waar zij tijdelijk kunnen wonen na ontslag uit een kliniek. Daarnaast komen er beschermde woonvormen voor mensen die langdurig hulp nodig hebben. Voor mensen met een verstandelijke beperking worden kleinschalige gezinsvervangende tehuizen opgezet, als alternatief voor de grote instellingen van vroeger.

Na verloop van tijd komt er kritiek op deze speciale voorzieningen. Wetenschappers en anderen zeggen dat deze plekken wel kleiner zijn, maar mensen nog steeds apart houden van de samenleving. Bij Pameijer en vergelijkbare organisaties leidt dit tot een nieuwe manier van denken. Mensen hoeven niet in aparte instellingen te wonen of werken, maar kunnen dat steeds vaker in gewone straten, wijken en buurten doen. Dat heet ‘normalisering’. Er komen kleinschalige woonvormen in de wijk, dagbesteding in de buurt en nieuwe ontmoetingsplekken. Dit betekent een verschuiving van groepsgerichte zorg naar individuele ondersteuning. Daarnaast ontstaat medezeggenschap: bewonersraden geven cliënten een stem in het dagelijks leven. Op de foto zie je cliënten aan het werk bij een bakkerij in de Zinkerstraat. Mensen krijgen meer vrijheid en meer contact met hun omgeving. Dat zorgt voor meer zelfstandigheid en een groter gevoel van erbij horen.

Nu nog steeds werkt Pameijer op deze manier. Zo werkt Theo bij Perron Noord, een gezellige ontmoetingsplek voor de buurt waar hij zijn talent als kok kwijt kan en contact heeft met de bezoekers. Theo: “Het werk doet mij goed. Ik ben blij en vrolijk. Door hier te werken, maak ik mezelf gelukkig”. 

In deze periode legt Pameijer de basis voor wat we nu ‘inclusie’ noemen. Cliënten gaan werken bij bedrijven, wonen zelfstandig met begeleiding en nemen deel aan allerlei buurtactiviteiten. Ook familie en vrijwilligers worden steeds belangrijker. De organisatie leert dat meedoen alleen werkt als iedereen samenwerkt: gemeenten, werkgevers, welzijnsorganisaties, scholen, woningcorporaties, buurten en begeleiders. Daarom ontstaan projecten waarbij leren, werken en ontmoeten elkaar versterken. Zoals het baanbrekende project ‘Individueel wonen’ in 1992. Op de foto strooien de aanwezigen vanaf de Euromast papierstrookjes over de stad uit met daarop de tekst: ‘Vanaf 9 oktober is uw stad een stukje leuker’.

Een goed voorbeeld van die beweging zie je vandaag bij Prinsenhof, waar cliënten echte werkervaring opdoen in de horeca en facilitaire diensten. Het bezoek van koning Willem-Alexander laat zien hoe belangrijk dit project is voor de wijk en voor de mensen die er werken. Tegelijkertijd blijven ook onze andere projecten minstens zo belangrijk voor de mensen die we ondersteunen.

Herstel, eigen kracht en meedoen worden de sleutelwoorden. Daarnaast groeit het belang van ervaringsdeskundigen. Met hun eigen ervaringen helpen zij anderen. Op de foto zie je de eerste studenten van de opleiding tot ervaringsdeskundige bij  Howie the Harp. Deze stap geeft mensen een nieuw perspectief en een plek in de samenleving. 

In deze periode worden ondersteuningsvragen complexer. In de grote stad nemen problemen rond schulden, verslaving, dakloosheid en psychische kwetsbaarheid toe. Beschermd wonen groeit sterk. Pameijer breidt haar aanbod uit en werkt steeds intensiever samen met andere organisaties, zoals Mozaïk, om ondersteuning en behandeling te combineren. Met de invoering van de Wmo in 2015 verschuift veel verantwoordelijkheid naar gemeenten. Pameijer moet concurreren via aanbestedingen en ontwikkelt een productgerichte organisatie. Tegelijk blijft zij vasthouden aan haar waarden: inclusie, eigen regie en (talent)ontwikkeling. Daarnaast wordt het begrip ‘tijdelijkheid’ ook steeds belangrijker. 

Het project ‘Pizza Paniek’, waarin makers van Pameijer Media samen een film maakten, laat prachtig zien hoe talent en herstel kunnen samenkomen. Deelnemers leerden filmen, acteren en samenwerken. Hun werk werd zelfs uitgezonden op televisie. 

De samenleving verandert snel, de structurele problemen toe: woningnood, personeelstekorten, financiële druk en een samenleving die complexer wordt, waardoor mensen met kwetsbaarheden sneller buiten de boot dreigen te vallen. Pameijer werkt steeds meer samen met partners in de wijk. We noemen dat netwerkzorg. Buurtcirkels spelen hierin een rol. Mensen leren elkaar kennen, helpen elkaar en worden zelfstandiger. Uit onderzoek blijkt dat deelnemers aan Buurtcirkel minder professionele hulp nodig hebben en zich meer verbonden voelen met hun buurt. Dit maakt mensen sterker en zorgt ervoor dat ze meer grip op hun leven krijgen. Deze moderne vormen van samenwerking passen precies bij het oorspronkelijke idee van Pameijer: samen doen wat nodig is. 

Daarnaast komt leren en ontwikkelen centraal te staan. Pameijer ontwikkelt zich verder van zorg- naar ontwikkelorganisatie. Cliënten leren vaardigheden in het dagelijks leven, op het werk en in de buurt. Werkplekken worden leerplekken. Vakopleidingen en erkende certificaten en  diploma’s vergroten de kansen op meedoen mogelijk naar betaald werk en meer zelfstandigheid.

Ondersteuning richt zich steeds meer op het versterken van eigenwaarde, vaardigheden en netwerken. Naasten, vrijwilligers en buurtbewoners spelen daarin een belangrijke rol. De vraag is niet alleen wat Pameijer kan bieden, maar ook hoe mensen samen verder kunnen.

Pameijer kijkt naar de toekomst als een ontwikkelorganisatie. Dat betekent dat de focus ligt op leren, talent ontdekken en mensen helpen stappen te zetten die bij hun leven passen. 

Honderd jaar Pameijer is de voortdurende beweging van afzondering naar volwaardig meedoen, met steeds meer ruimte voor eigen regie, ontwikkeling, talent en samenwerking met de samenleving. Vanaf het begin staat één overtuiging centraal: iedereen doet ertoe. 

Wie terugkijkt in de geschiedenis van Pameijer ziet één duidelijke rode draad: het draait altijd om mensen. Niet om systemen, protocollen of structuren, maar om professionals die elke dag opnieuw naast iemand gaan staan. Om teams die blijven zoeken naar wat wél kan. Om cliënten en hun netwerken die meebeslissen. En om partners in de wijk, de regio en het netwerk die samen met ons verantwoordelijkheid nemen.